Zonsondergang fotograferen
zo voorspel én plan je een kleurrijke lucht
Denk je aan de zomer, dan denk je aan lange zomeravonden eindigend in mooie zonsondergangen. Op een warme, onbewolkte zomerdag zie je de zachte overgangen van oranje naar blauw en paars. Maar ben je op zoek naar écht spectaculaire luchten, dan wil je juist bewolking. Klinkt tegenstrijdig? Zoek maar eens jouw favoriete zonsondergang (of zonsopkomst) foto’s op. Grote kans dat de bewolking de foto juist zo mooi maakt.
Een kleurrijke zonsondergang fotograferen is geen kwestie van gewoon geluk hebben. Je kunt vooraf behoorlijk goed inschatten of er kans is op mooie kleuren. Dit doe je door naar de hoogte en positie van de bewolking te kijken. Als dit goed valt, is de volgende stap om een locatie te zoeken waar zon en landschap samen en sterke compositie vormen.
Niets is zo veranderlijk als het weer, dus garanties krijg je nooit. Maar met een goede voorbereiding vergroot je de kans dat je op het juiste moment op de juiste plek staat. En minstens zo belangrijk: dat je weet wat je moet doen wanneer het licht anders uitpakt dan je had verwacht.
In deze blog leg ik uit hoe je een zonsondergang voorspelt, hoe laat je op locatie moet zijn en welke camera-instellingen een goed uitgangspunt vormen.
Hoe ontstaat een kleurrijke zonsondergang?
Hiervoor duiken we even een stukje techniek in. Een kleurrijke zonsondergang ontstaat doordat zonlicht aan het einde van de dag een langere weg door de atmosfeer aflegt. De lichtgolven van rood, oranje en geel zijn sterker en blijven daardoor langer zichtbaar dan de hardere kleuren (en kortere lichtgolven) blauw en groen. Doordat wolken die kleuren opvangen, zorgen ze voor een grotere spreiding van de kleur. Hoe hoger de wolken, hoe makkelijker ze het laatste licht opvangen.
Lage bewolking kan juist dat licht blokkeren, waardoor de kleuren minder intens of zelfs helemaal afwezig zijn. Een strakblauwe lucht geeft dan weer een heel zachte overgang van kleuren. Voor knallend roze, rood of paars heb je meer structuur in de lucht nodig.
Interessante omstandigheden ontstaan:
- Als er een opening is aan de horizon waar de zon ondergaat
- Losse of gebroken bewolking boven je en verderop
- Voldoende ruimte voor de zon om tussen de wolken door te kunnen schijnen
- Wolken die niet zo dik zijn dat ze al het licht tegenhouden
Een kleurrijke zonsondergang ontstaat dus niet door één factor maar heeft een samenspel van omstandigheden nodig, waaronder hoogte en dikte van de bewolking, luchtvochtigheid, andere deeltjes in de lucht en positie van de zon. Daardoor kan het soms zo zijn dat 2 avonden met ogenschijnlijk dezelfde weersverwachting 2 totaal verschillende resultaten oplevert.
2 dagen na elkaar een soortgelijke weersvoorspelling, maar uiteindelijk totaal verschillende omstandigheden.
Hoe weet ik of de zonsondergang vanavond mooi wordt?
Controleer een paar uur voor zonsondergang deze 5 punten:
- Is er een opening aan de westelijke horizon?
- Zijn er wolken die het licht kunnen opvangen?
- Hangt er een dikke wolkenband voor de zon?
- Welke kant beweegt de bewolking op?
- Heb je een alternatief voor als de lucht niet zo spectaculair wordt?
Een voorspelling is altijd een kansberekening. Het kan zomaar beter of slechter uitpakken als je eenmaal op locatie bent. Heb ik ook wel eens op een locatie gestaan waar het toch tegenviel? Zeker! Maar er zijn minstens zoveel momenten geweest waar het uiteindelijk beter uitpakte dan uit de voorspellingen was op te maken. En spijt dat ik ben gegaan heb ik nog nooit gehad. Want zeg nou zelf: je staat op een prachtige plek, lekker buiten, te genieten van het eerste of laatste licht van de dag.
Hoe laat moet ik op locatie zijn?
Zorg dat je altijd 45-60 minuten van te voren op locatie bent. Als je de plek nog niet kent, ga dan zeker eerder. Houd ook rekening met eventueel nog moeten lopen en tel die tijd erbij op.
Gebruik die tijd om:
- de locatie én de omstandigheden rustig te bekijken
- meerdere standpunten uit te proberen
- je statief en eventueel filters klaar te maken voor gebruik
- de horizon, beeldranden en storende elementen te controleren
- scherp te stellen
- testfoto’s te maken
- te beoordelen hoe het licht zich ontwikkelt
Kom je pas aan wanneer het spektakel is begonnen, dan moet alles tegelijk gebeuren en dat geeft onnodig stress. Blijf na zonsondergang nog zeker 20-30 minuten op de locatie. De zon kan al lang onder zijn terwijl hogere wolken nog kleur vangen. Soms is dat juist het mooiste moment van de avond. En: vergeet niet achter je te kijken! Als je met je gezicht naar de zon staat, kan het zomaar zijn dat er achter je mooie wolken kleur vangen.
Planning betekent niet dat je één foto vooraf volledig vastlegt. Het betekent dat je voldoende mogelijkheden hebt wanneer de omstandigheden veranderen.
Extra aandacht bij fotograferen aan de kust
Fotografeer je aan de kust, dan is het niet alleen het licht dat de sfeer in je foto bepaalt. De wind heeft hier veel invloed op de beweging van het water, en vooral het getij is heel bepalend voor wat er van het strand te zien is. Controleer hier ook altijd goed je omgeving – en blijf dat doen. Zeker met opkomend water kan het gebeuren dat een geul die net nog droog stond, nu te diep is geworden om door terug te lopen.
Welke locatie, horizon en zonrichting kies je vooraf?
Begin niet met de vraag waar je de zon kunt zien. Begin met de vraag welke foto(’s) je wilt maken. Een kleurrijke lucht is natuurlijk ontzettend mooi, maar zonder een sterk onderwerp, lijnenspel of voorgrond maakt dit je foto nog niet inlijst-waardig.
Bepaal dus van te voren welk onderwerp je wilt fotograferen. Bekijk dan welk standpunt nodig is voor jouw gewenste compositie én bekijk de zonstand voor het juiste moment om te fotograferen. Dat kan ook betekenen dat je jouw foto pas over enkele maanden kunt maken. Of dat je een andere positie moet kiezen en daardoor misschien ook een andere lens.
Fotografeer je met een hogere horizon, zoals in de stad of in de bergen, dan kan het zijn dat de zon al eerder uit beeld verdwijnt. Dit heeft ook effect op het moment dat kleuren in de lucht ontstaan.
Ga je voor een zonsopkomst? Wees dan extra grondig in je voorbereiding. Je wilt niet in het donker moeten zoeken naar de juiste plek of compositie. Bij zonsondergang met hoge bewolking is het mooiste moment soms al een uur voor de zon daadwerkelijk boven de horizon uitkomt. Dat betekent dat je dan al op de locatie gereed moet staan. Voor deze situaties heb ik atlijd een hoofdlamp in mijn cameratas zitten. Als ik dan zo’n 90 minuten voor zonsopkomst aankom in het donker, heb ik mijn handen vrij én kan ik goed zien waar ik loop en wat ik doe.
Welke camera-instellingen gebruik je bij zonsondergang?
Een goed startpunt is om te fotograferen in RAW, met een lage ISO waarde en een diafragma rond f/8 tot f/11.
De juiste sluitertijd hangt af van het aanwezige licht en van het effect dat je in bewegend water, wolken of planten wilt zien.
Gebruik deze instellingen als startpunt:
Bestandsformaat: RAW
Een RAW-bestand bewaart meer beeldinformatie dan een JPEG-bestand. Dat geeft je in de nabewerking meer ruimte om lichte en donkere delen zorgvuldig op elkaar af te stemmen. Let op: footgrafeer je in RAW, dan moet je wel altijd nabewerken. Het geeft je echter veel meer mogelijkheden omdat er meer informatie in het bestand wordt opgeslagen.
ISO: 100 of de laagste standaardwaarde van je camera
Bij voldoende licht geeft een lage ISO de minste ruis en het grootste bruikbare bereik tussen lichte en donkere delen. Wordt een korte sluitertijd belangrijker, bijvoorbeeld door harde wind of bewegende onderwerpen, verhoog de ISO dan wanneer dat nodig is.
Diafragma: f/8 tot f/11
Dit is voor veel objectieven een praktisch uitgangspunt voor voldoende scherptediepte en een goede beeldkwaliteit. Wil je duidelijke stralen rond de zon, dan kun je een kleiner diafragma proberen, bijvoorbeeld f/14 of f/16. Het precieze effect verschilt per objectief. In mijn workshopmateriaal gebruik ik voor landschappen meestal f/8 tot f/13 als basis en een hoger diafragmagetal wanneer de zonnestralen onderdeel van het beeld zijn.
Sluitertijd: aanpassen aan licht en beweging
Vanaf statief mag de sluitertijd steeds langer worden naarmate het licht afneemt. Kijk daarbij niet alleen naar de belichting, maar ook naar het effect:
- een korte sluitertijd bevriest golven en bewegend gras;
- een iets langere sluitertijd laat beweging en dynamiek zien;
- meerdere seconden kunnen water rustiger en gladder maken.
Camerastand: M of A/Av
In de diafragmavoorkeuzestand kies je zelf het diafragma en bepaalt de camera de sluitertijd. Dat werkt prettig zolang de lichtmeting voorspelbaar reageert.
In de handmatige stand heb je meer controle wanneer de helderheid van de lucht snel verandert of wanneer je meerdere foto’s met exact dezelfde belichting wilt maken.
Witbalans
Fotografeer je in RAW, dan kun je de witbalans achteraf zonder grote beperkingen aanpassen. Wel adviseer ik altijd om een vaste witbalans te kiezen. Bekijk in de camera vooral welke instelling de meest natuurgetrouwe
weergave heeft. Vaak is dat schaduw of bewolkt.
Statief en zelfontspanner
Wanneer de sluitertijd langer wordt, voorkomt een statief bewegingsonscherpte door de camera. Gebruik een afstandsbediening of de zelfontspanner en zet beeldstabilisatie uit wanneer jouw camera of objectief dat bij gebruik vanaf statief vereist. Vergeet niet je beeldstabilisatie uit te zetten als je vanaf statief werkt!
Histogram en waarschuwing voor overbelichting
Beoordeel niet alleen het beeld op het camerascherm. De helderheid van dat scherm kan je op het verkeerde been zetten. Controleer het histogram en de waarschuwing voor uitgebeten delen om te zien of belangrijke lichte partijen nog informatie bevatten.
Er bestaat dus geen instelling die voor iedere zonsondergang werkt. De juiste keuze hangt af van de helderheid, je onderwerp, je brandpuntsafstand, de wind en het effect dat je wilt bereiken.
Hoe voorkom je een te donkere voorgrond of uitgebeten lucht?
Een zonsondergang heeft vaak een groot verschil tussen de heldere lucht en de donkere voorgrond. Je camera kan dat contrast niet altijd in één opname vastleggen. Bescherm daarom eerst de belangrijkste lichte delen en kies vervolgens hoe je met de donkere voorgrond omgaat.
Je hebt hiervoor vier mogelijkheden.
1. Belicht op de lucht en herstel de voorgrond uit RAW
Maak de foto zo licht mogelijk zonder belangrijke delen van de lucht volledig uit te bijten. In de nabewerking kun je de schaduwen vervolgens voorzichtig lichter maken.
Dit werkt vooral wanneer het contrast niet extreem groot is en je camera voldoende informatie in de schaduwen heeft vastgelegd. Maak de foto niet onnodig donker. Een zwaar onderbelichte voorgrond kan bij het oplichten veel ruis en vreemde kleuren geven.
2. Gebruik een grijsverloopfilter
Een grijsverloopfilter is bovenaan donker en onderaan helder. Je plaatst het donkere gedeelte voor de lichte lucht, waardoor het verschil met de voorgrond kleiner wordt.
Gebruik een hard verloop voor landschappen met een redelijk duidelijke horizon, zoals zee, strand, open velden of meren. Steekt een boom, berg of gebouw hoog boven de horizon uit, dan is een zacht verloop beter geschikt.
Een grijsverloopfilter is iets anders dan een volledig grijsfilter. Een volledig ND-filter maakt het hele beeld donkerder en gebruik je vooral om langere sluitertijden mogelijk te maken.
Wanneer ik een zonsondergang aan het strand fotografeer, combineer ik deze filters bijna altijd. In de blog over filters bij landschapsfotografie lees je daar meer over.
3. Maak een belichtingstrapje
Bij bracketing maakt de camera meerdere foto’s met verschillende belichtingen. Je kunt deze later samenvoegen, zodat zowel de lichte lucht als de donkere voorgrond voldoende informatie bevat.
Deze aanpak werkt het best wanneer je camera stevig op statief staat en het onderwerp niet te veel beweegt. Bij snel bewegende golven, takken of mensen kan het samenvoegen lastiger worden.
Je kunt ervoor kiezen de bracketingoptie van je camera te gebruiken of zelf de belichting aan te passen. Kies je voor die laatste, zorg dan dat je:
- handmatig focust
- handmatig de witbalans instelt
- ISO en diafragma niet wijzigen
- je de positie van de camera gelijk houdt
- minimaal 3 opnames maakt: 1 waarbij de donkere delen goed belicht zijn, 1 waarbij de lichte delen voldoende detail laten zien en 1 gemiddelde belichting
4. Kies bewust voor een silhouet
Niet iedere donkere voorgrond hoeft te worden opgelicht. Een herkenbare vorm kan juist sterker worden als silhouet.
Een pier, persoon, boom of vuurtoren hoeft niet altijd veel detail te bevatten. Belangrijk is wel dat de vorm duidelijk leesbaar blijft. Voorkom dat verschillende donkere onderwerpen zonder herkenbare scheiding in elkaar overlopen.
Wat kun je verder nog doen?
Fotografeer niet altijd richting de zonsondergang. Speel eens met alternatieve mogelijkheden:
- meer opzij fotograferen in plaats van recht naar de zon;
- de gekleurde lucht als zijlicht gebruiken;
- details met een telelens zoeken;
- een silhouet maken;
- reflecties in water fotograferen;
- de nadruk verleggen naar wolken of bewegend water.
Hoe maak je van een mooie lucht ook een sterke compositie?
Een spectaculaire lucht trekt veel aandacht, maar zonder een duidelijke beeldopbouw blijft het al snel een registratie van mooi weer. Zoek daarom eerst naar een onderwerp en bepaal daarna hoeveel ruimte de lucht krijgt.
Gebruik bijvoorbeeld deze keuzes.
- Plaats de horizon bewust zodat de foto in balans is
- Zoek een duidelijke voorgrond of onderwerp
- Gebruik reflecties in water of nat zand
- Werk met lijnen die de diepte in leiden
- Probeer een telelens voor het isoleren van je onderwerp
- Controleer de randen op storende elementen
- Verander van standpunt en blijf altijd goed kijken
Van weerapp naar sterke foto
Een app kan aangeven dat er kans is op kleur. De app vertelt je alleen niet welke compositie op jouw locatie werkt, wanneer je moet wisselen van standpunt of hoe je reageert wanneer het licht sneller verandert dan verwacht. Je kunt thuis veel informatie verzamelen. De grootste stap maak je wanneer je leert hoe je die losse informatie vertaalt naar keuzes op locatie.
Tijdens de workshop Zonsondergang & Planning, die ik in samenwerking met PiXLife geef, leer je daarom niet alleen welke informatie je kunt bekijken. We combineren de voorspellingen en passen ze daarna buiten toe. Zo leer je ter plaatse licht, locatie en techniek met elkaar verbinden. Ook leer je hier wat het effect is van grijs- en grijsverloopfilters én kun je deze gebruiken tijdens het praktijkgedeelte van de workshop.
Op het strand kijk ik met je mee terwijl het licht verandert. We bespreken welke locatie en compositie op dat moment werken, welke instellingen bij jouw camera passen en waarom je foto anders uitpakt dan je had verwacht. Heb je nog geen eigen grijsfilters, dan zijn er tijdens de workshop enkele filtersets beschikbaar om mee te oefenen. Een kleurrijke lucht kan ik niet voor je bestellen. Ik kan je wel leren hoe je de kans erop inschat, hoe je goed voorbereid vertrekt en hoe je ter plaatse bewust blijft kiezen.
Bekijk de workshop Zonsondergang & Planning en reserveer je plek.
-
Workshops & Fotoreizen
Workshop Basis Fotografie Van Nelle Fabriek Rotterdam
€ 169,00 incl. BTW Lees verder -
Workshops & Fotoreizen
Filters & Lange sluitertijden
€ 95,00 incl. BTW Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina -
Workshops & Fotoreizen
Landschapsfotografie aan zee
€ 95,00 incl. BTW Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina -
Workshops & Fotoreizen
Workshop Tulpenfotografie
€ 89,00 incl. BTW Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina -
Workshops & Fotoreizen
Workshop Smartphone Fotografie
€ 69,00 incl. BTW Opties selecteren Dit product heeft meerdere variaties. Deze optie kan gekozen worden op de productpagina
